Bên chén rượu gạo nồng ấm một buổi chiều cuối năm, các đồng chí Bộ đội biên phòng (BĐBP) tại bản Rào Tre phấn khởi cho biết, bản Rào Tre giờ đây đã khác nhiều so với hồi sơ khai, đồng bào dân tộc Chứt từ chỗ chỉ có 18 hộ, đến nay đã có gần 40 hộ. Bà con nơi đây cho hay, con em đồng bào dân tộc Chứt giờ đã biết đi học, biết đọc cái chữ trên tivi, bị bệnh hay sinh đẻ đã biết đến trạm y tế. Đó phần lớn là nhờ công của những người chiến sỹ biên phòng nơi đây. Họ đã “ba cùng” với người dân: cùng ăn, cùng ở và cùng sản xuất.

Người Chứt gói bánh Tày mừng tết cơm mới.

Khi chúng tôi thăm lại mảnh đất này cũng là thời điểm những bông lúa chín trĩu hạt gieo trồng trên rẫy được thu hoạch đầy bồ, rơm rạ được thu về. Bà con dân bản đang gác lại mọi bộn bề để chuẩn bị đón tết mừng cơm mới (tết Chăm cha bới, ngày 12/11 âm lịch), một nghi lễ nông nghiệp độc đáo, nét văn hóa truyền thống đặc sắc không thể thiếu trong cộng đồng người Chứt.

Tết mừng cơm mới hay còn gọi là tết Chăm cha bới là tết truyền thống của đồng bào dân tộc Chứt, được tiến hành khi vụ mùa cũ vừa khép lại, vụ mùa mới chuẩn bị bắt đầu. Thời điểm này, bà con dân tộc Chứt tổ chức lễ tết với ý nghĩa tri ân mẹ thiên nhiên đã cho bà con mùa màng bội thu, con cái sinh sôi nảy nở và cầu cho mùa màng được mưa thuận gió hòa.

Tết Chăm cha bới được tổ chức để tạ ơn trời đất, tạ ơn Giàng đã cho mưa thuận gió hòa, cây mùa bội thu, con cái sinh sôi nảy nở. Theo phong tục, mỗi nhà dân sẽ tự chuẩn bị lễ vật và vui tết tại nhà, sau đó cùng vui chơi, sinh hoạt cộng đồng.

Một cán bộ Đồn Biên phòng bản Giàng cho biết: “Đồn phối hợp với nhà trường, Đoàn xã Hương Liên tổ chức tập văn nghệ cho các cháu thanh thiếu niên nhi đồng, tập chơi nhạc cụ truyền thống (đàn Chơ ra bon, khèn môi) cho bà con. Tổ chức họp bản để nói rõ về ý nghĩa của ngày tết truyền thống, cùng bà con dọn vệ sinh, chỉnh trang vườn hộ. Đồn còn phân công cán bộ chuẩn bị nhu yếu phẩm cần thiết để bà con đón Tết, phối hợp chuẩn bị nội dung giao lưu, gặp gỡ trong ngày tết…”.

Bộ đội Biên phòng Hà Tĩnh vui chơi đón Tết và trao quà cho bà con dân tộc Chứt bản Rào Tre.

Hồi sinh trêm mảnh đất mới

Trong ký ức của những người cao tuổi dân tộc Chứt, đã không còn những cái tết quần tụ trong hang đá lạnh cóng và thiếu đói ngày trước. Từ khi được phát hiện và đưa về định cư tại bản Rào Tre (xã Hương Liên, huyện Hương Khê, Hà Tĩnh), cứ mỗi khi đến dịp lễ, tết là chính quyền địa phương và lực lượng bộ đội biên phòng cùng phối hợp tổ chức tết cho bà con. Từ hạt gạo, hạt muối, thịt đến các nhu yếu phẩm thiết yếu khác bà con đều được chu cấp đầy đủ để đón một cái tết no ấm, vui vẻ.

Nhân dịp này, Tỉnh đoàn đoàn, Đoàn Khối Doanh nghiệp tỉnh cùng các đơn vị tài trợ đã trao tặng cho 146 nhân khẩu Bản Rào Tre các phần quà gồm áo ấm, bánh chưng và các nhu yếu phẩm cần thiết; 50 suất quà (mỗi suất 01 chiếc chăn và 500.000 tiền mặt) trị giá 50 triệu đồng cho các hộ gia đình có hoàn cảnh khó khăn, trao hỗ trợ 40 triệu đồng cho Đoàn xã Hương Liên xây dựng đường điện thanh niên thắp sáng làng quê; chính quyền địa phương cùng Đồn Biên phòng Bản Rào tre cùng bà con nhân dân sắm sửa đầy đủ thịt, cá, gạo, muối, dầu ăn, mì chính, đường, nước mắm... để đón một Tết đầy đủ và ý nghĩa.

Các tổ chức và doanh nghiệp trao quà tết cho đồng bào dân tộc Chứt đón tết.

Diện mạo đời sống của người Chứt những năm trước khá khép kín, hướng nội, có sắc thái tự cung, tự cấp. Hoạt động sản xuất chủ yếu của bà con chủ yếu là canh tác rẫy, trồng lúa là chính. Nông cụ làm rẫy cũng chỉ vài thứ như rìu, dao quắm, gậy chọc lỗ trỉa hạt, nạo cong để cào cỏ.

Cách thức sản xuất còn mang tính chất nguyên thủy bằng cách phát rừng, đốt, rồi chọc lỗ trỉa hạt giống, làm cỏ, thu hoạch thì tuốt lúa bằng tay rồi gùi lúa trên lưng đưa về nhà. Đất rừng phát rẫy có thể đa canh, xen canh trong năm. Họ trồng lúa tẻ, lúa nếp. Ngoài ra còn trồng thêm đậu, mè, bầu bí, rau...

Cách đây khoảng hai năm trước, lần đâu tiên đến đây chúng tôi chứng kiến trong cộng đồng người Chứt vẫn còn rất nhiều tập tục lạc hậu, cuộc sống khi đó chủ yếu dựa vào BĐBP Hà Tĩnh, từ chỗ ở đến cái ăn, khám chữa bệnh, chăn nuôi, trồng trọt… Thế nhưng, mới đây khi chúng tôi trở lại, bản Rào Tre đã có nhiều đổi thay rõ rệt, họ như được “lột xác” thêm một lần nữa.

Khu đất rừng hơn 3,2ha dưới chân dãy núi Cà Đay, phía sau gần 40 nóc nhà của người Chứt mấy năm trước còn bỏ hoang, nhưng nay trên mảnh đất ấy đã có hàng ngàn gốc cây chuối cao sản (giống chuối lấy ở tỉnh Lào Cai) cùng với cây gió trầm, keo tràm, mít, sắn, bắp… xanh mướt. Cánh đồng bên cạnh thượng nguồn dòng sông Ngàn Sâu đang bước vào vụ thu hoạch lúa mùa, ruộng nhà nào cũng nặng trĩu hạt chín vàng.

Đang hì hục vác bó tre nứa vừa chặt trong rừng về để làm dây thừng buộc lúa, anh Hồ Hải (35 tuổi) phấn khởi khoe: “Mấy năm trước, nhờ có BĐBP động viên, hướng dẫn nên bà con dân bản mới biết sơ khai việc cày cấy, trồng lúa, bón phân... Còn nay bà con đã có thể tự làm thành thạo rồi. Mùa lúa ni, nhà mình thu hoạch được nhiều hạt chắc lắm, đời sống của chúng mình đã được ấm no, đó là nhờ công ơn của các chú bộ đội biên phòng, nhờ ơn Đảng”.

Trao đổi với PV, ông Hồ Nan (54 tuổi) đang cột chặt từng bó lúa lớn chất thành đống, hạt nặng trĩu. Ông hào hứng dẫn chúng tôi đi ra phía góc vườn, nơi có chuồng heo mới xây dựng, khoe trong chuồng có 5 con heo béo tốt đang chuẩn bị xuất bán.

“Nhà mình được cán bộ biên phòng và đoàn thể hướng dẫn xây dựng chuồng trại sạch để nuôi đàn heo từ đầu năm 2015, trong tháng 5 vừa rồi đã xuất bán 5 con heo lứa đầu tiên được nhiều tiền lắm. Còn 5 con heo này cũng chuẩn bị bán được rồi. Cuộc sống của nhà mình và bà con dân bản đã khá lên nhiều rồi, trong nhà có lúa, có heo, trâu… Tất cả đều nhờ có cán bộ biên phòng và chính quyền hỗ trợ”, ông Hồ Nan vui vẻ nói.

Không chỉ bắt đầu biết tự tích lũy kinh tế từ việc sản xuất lúa, nuôi heo, trâu, gà, trồng cây, rau màu… mới đây, người Chứt còn được tham gia khóa học nghề mây tre đan truyền thống. Dự kiến sau thời gian 2 tháng học, người Chứt sẽ tự sản xuất được các mặt hàng phục vụ sinh hoạt gia đình như, rổ, rá, nong, nia, thúng, chổi đót... và các sản phẩm này sẽ được trường trung cấp nghề bao tiêu theo giá thị trường, như vậy người Chứt sẽ có thêm công ăn việc làm tại chỗ, xóa đói giảm nghèo…

Trao đổi với chúng tôi, bác sĩ Nguyễn Nam Giang (Một bác sỹ biên phòng, người đã hơn 4 năm gắn bó với bản Rào Tre) chia sẻ: “Trước đây người Chứt sống trong rừng, sau khi đưa về bản nhưng nhiều phong tục, tập quán lạc hậu vẫn được duy trì, nhất là khi có bệnh đều chỉ tin vào thầy mo, chữa bệnh bằng lá cây rừng.

Từ khi có BĐBP, đặc biệt nhờ có Trạm xá quân dân y Rào Tre, đã tạo ra bước ngoặt, giúp khám chữa bệnh hiệu quả cho người Chứt nên họ dần loại bỏ các hủ tục lạc hậu... Tại trạm xá, bình quân mỗi tháng có 300 lượt người đến khám và điều trị, không chỉ có người Chứt mà còn cả người Kinh ở xã Hương Liên, Hương Lâm”.

Nguyễn Thân/KD&PL