Vĩnh Phúc hiện có trên 19.300 cơ sở hoạt động trong lĩnh vực ngành nghề nông thôn chủ yếu như: chế biến bảo quản nông lâm thủy sản; sản xuất thủ công mỹ nghệ; nghề trạm khắc đá; gây trồng, kinh doanh sinh vật cảnh; chế biến nguyên vật liệu phục vụ ngành nghề nông thôn; sản xuất vật liệu xây dựng...

Việc áp dụng kỹ thuật khoa học vào trong quá trình sản xuất các sản phẩm của các làng nghề đã rút ngắn quá trình sản xuất, tạo ra các sản phẩm có giá trị kinh tế cao (máy CNC đục gỗ được áp dụng tại các làng mộc).

Một số làng nghề truyền thống đã và đang phát triển, sản phẩm làm ra được xuất khẩu phục vụ nhu cầu người tiêu dùng là người nước ngoài. Điển hình như làng nghề chế tác đá mỹ nghệ Hải Lựu (Sông Lô); đan lát Triệu Đề (Lập Thạch); làng nghề mộc Thanh Lãng (Bình Xuyên), mộc Minh Tân (Yên Lạc), mộc Bích Chu, Thủ Độ (Vĩnh Tường); làng nghề rắn Vĩnh Sơn (Vĩnh Tường); làng nghề gốm Hương Canh (Bình Xuyên); làng nghề rèn Lý Nhân (Vĩnh Tường)…

Các cơ sở nghề đã tạo việc làm cho từ 55.000 - 60.000 lao động nông thôn và nhiều làng số hộ tham gia hoạt động nghề trong các làng nghề chiếm 50 - 80% tổng số hộ dân trong làng với mang lại thu nhập ổn định cho người lao động vùng nông thôn.

Làng nghề mây tre đan Triệu Xá

Triệu Xá là một làng thuần nông, người dân chủ yếu sống bằng nông nghiệp và đan lát là nghề phụ do các bậc cao niên để lại. Vì thế, tranh thủ lúc nông nhàn để kiếm thêm thu nhập cải thiện đời sống hàng ngày. Cả làng nghề có 1.560 hộ với 4.000 nhân khẩu có tới 850 hộ làm nghề. Tuy thu nhập không cao so với nghề thủ công truyền thống khác nhưng không vì thế mà người dân bỏ nghề.

Trước kia sản phẩm làm ra chủ yếu được bán ở các chợ lân cận thì giờ đây nó còn được tiêu thụ ở một số tỉnh như: Lào Cai, Yên Bái, Tuyên Quang... Để làm được nghề này thời gian học việc không lâu, dụng cụ rất đơn giản. Mấy con dao tốt, vài cái đục, cưa... là có thể theo nghề. Nhưng đòi hỏi người làm phải bền bỉ, tinh nhanh, kiên trì, nhẫn nại cộng với sự khéo léo của đôi tay. 

Làng rèn Lý Nhân

Từ rất xa xưa ở Lý Nhân hầu như nhà nào cũng làm nghề rèn. Người ta rèn từ dao, kéo, liềm, cuốc, thuổng, cày, bừa, búa, rìu… công cụ phục vụ cho sản xuất nông nghiệp và đồ dùng sinh hoạt gia đình. Các sản phẩm của Lý Nhân được người sử dụng ưa thích và trở nên nổi tiếng khắp nơi bởi họ luôn biết tạo dáng đẹp, lại có phương pháp bổ thép với nước tôi đạt chất lượng cao. Những năm tháng đất nước có chiến tranh dao Lý Nhân đã từng là một trong những thứ vũ khí lợi hại tham gia đánh giặc ngoại xâm...

Để đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của thị trường, hiện nay nhiều HTX, tổ hợp nghề rèn đã ra đời. Họ góp vốn cùng nhau mua sắm thêm máy móc chuyên dụng vào sản xuất cho giá trị kinh tế cao và giải phóng sức lao động cho nhân dân. Hiện nay, nghề rèn Lý Nhân rất khởi sắc các sản phẩm đã xuất khẩu đến các thị trường Trung Quốc, Lào, Cam Pu Chia.

Làng Rắn Vĩnh Sơn

Người dân Vĩnh Sơn chủ yếu sống bằng nghề sản xuất nông nghiệp và có nghề truyền thống chăn nuôi, chế biến các sản phẩm từ rắn (theo thống kê hiện nay có 700 hộ chăn nuôi, chế biến rắn). Với bí quyết gia truyền qua nhiều đời, từ việc săn bắt rắn người dân Vĩnh Sơn đã biết nuôi dưỡng, làm thịt và chế biến các sản phẩm như: rượu rắn, cao rắn, nọc rắn và những món ăn đặc sản từ rắn…kinh nghiệm này đã được duy trì, phát triển và trao truyền cho con cháu đến ngày nay.

Những sản phẩm Rắn của Vĩnh Sơn không những nổi tiếng trong nước mà còn xuất khẩu sang một số nước Phương Tây, Đông Á, Đông Nam Á và Trung Quốc... Tại Hội chợ Quốc tế Giảng Võ năm 1981, 1982 sản phẩm rắn của Vĩnh Sơn đã được ban tổ chức Hội chợ tặng huy chương bạc. Ở các Hội chợ trong và ngoài tỉnh các sản phẩm này đã được người tiêu dùng đánh giá cao về chất lượng và hình thức sản phẩm

Có thể nói con rắn đối với người dân Vĩnh Sơn rất quan trọng, ngoài giá trị kinh tế, rắn còn là vị thuốc để chữa bệnh, bồi bổ sức khoẻ và chế biến các món ăn đặc sản. Chính vì vậy, chăn nuôi và chế biến sản phẩm từ rắn đã đem lại việc làm, nguồn thu nhập đáng kể cho người dân trong xã.

Làng gốm Hương Canh

Những câu ca xưa còn âm vang mãi trong ký ức của nhiều lớp người về một thời xa vắng mộc mạc, hiền hòa, đằm thắm, an vui của Đất và Người nơi đây nổi tiếng một vùng từ thời Hậu Lê cách nay chừng 250 năm. Là gốm dân dụng gần gũi, thân thương với bao gia đình nhiều miền quê, nào chum, vại, chĩnh, chậu, tiểu sành... rất được ưa chuộng. Vì gốm Hương Canh bền chắc, không thấm nước, ngăn được ánh sáng, giữ nguyên hương vị của vật đựng lại rất đẹp, đẹp tự nhiên, dân dã, mộc mạc mà trầm lắng, nhất là màu sắc của nó? Hay còn bởi nghệ nhân đã dồn bao tâm sức, tay nghề và lòng yêu đất, yêu người đã thổi vào đất? Tất cả đã làm nên bản sắc quý hiếm hút hồn cả nghệ sỹ, đã nâng cánh bay lên tầm mỹ nghệ, mỹ thuật còn được giải trong nước, được triển lãm ở nước ngài .

Hôm nay du khách đến Hương Canh không chỉ thấy gạch gói như hồi nào, mà là đồ mỹ nghệ từ đất: tranh, tượng, phù điêu... đậm hồn quê Đất Việt lại rất thích thú được tham gia vào việc chế tác, tạo dáng... bằng phương pháp thủ công thật thú vị... Ra về lại có thêm những đồ dùng, những tác phẩm gốm đặc sắc chỉ có ở Hương Canh...

Làng đá Hải Lựu

Vào mùa Lễ hội du xuân, du khách trẩy hội chọi trâu Hải Lựu (Sông Lô) sẽ có dịp tham quan làng nghề đục đá độc đáo của Vĩnh Phúc – Nghề này có chừng 100 năm. Nhờ làng có đá xanh, đá xám chất thành núi, lại có trí sáng tạo và đôi tay khéo đã đục đẽo nên nhiều loại đồ dân dụng sinh hoạt (Cối xay giã, đá mài dao, máng lợn, đế kê cột nhà...), tiến lên đáp ứng yêu cầu cuộc sống có: lọ hoa, tượng Phật, tượng sư tử, voi, chó... đèn vườn... là đồ mỹ nghệ. Một số họa sỹ trong tỉnh còn chọn đá Hải Lựu sáng tạo tượng đá nghệ thuật...

Đến đây, du khách được xem công việc khai thác đá không kém phần nặng nhọc, biết được quá trình chế tác đá để tạo nên các sản phẩm tiêu dùng và tác phẩm nghệ thuật kỳ công như thế nào. Ra về, đem theo những sản phẩm từ đá, vĩnh cửu, kết tinh linh khí đất trời và lòng người...

Làng nghề mộc nổi tiếng.

Nói về nghề mộc của Vĩnh Phúc không thể không nhắc đến làng nghề mộc Bích Chu, Thủ Độ (thuộc xã An Tường, huyện Vĩnh Tường), mộc tại Thanh Lãng (huyện Bình Xuyên), mộc Minh Tân( huyện Yên Lạc), các sản phẩm mộc mỗi nơi chia ra các chủng loại sản phẩm khác nhau,  như tại Bích Chu, Thủ Độ, nghề mộc chủ yếu tạo ra bàn ghế, lục bình… tại làng nghề Thanh Lãng thì chủ yếu tạo ra sản phẩm là các câu đối, các sập thờ và chiếu ngồi, còn làng nghề mộc Minh Tân thì chủ yếu tạo ra các loại giường, từ giường trường, giường trái tim… Các sản phẩm được tạo ra từ nhiều loại gỗ khách nhau mang đến sự phong phú trong các sản phẩm được tạo ra.

Hiện nay, nghề mộc tại Vĩnh Phúc đã được các hộ kinh doanh áp dụng kỹ thuật khoa học vào trong quá trình sản xuất, như máy đục CNC, máy tiện, máy bào, máy xẻ…góp phần rút ngắn thời gian tạo ra sản phẩm, qua đó tạo ra các sản phẩm đẹp và có giá trị cao hơn.

Các làng nghề ở Vĩnh Phúc đã góp phần chuyển dịch cơ cấu kinh tế, cơ cấu lao động trong khu vực nông thôn, tận dụng được lao động nông nhàn. Khi làng nghề phát triển cũng thúc đẩy các ngành nghề khác phát triển, các cơ sở sản xuất chế biến quy mô lớn hơn hộ gia đình được hình thành và được đầu tư khoa học công nghệ vào sản xuất để nâng cao chất lượng sản phẩm.

Sự xuất hiện của những cơ sở sản xuất được đầu tư toàn diện giúp người dân từ bỏ thói quen sản xuất nhỏ lẻ, manh mún và sự thụ động trong sản xuất hàng hóa. Tính liên kết trong sản xuất giữa các cơ sở sản xuất lớn, nhỏ được hình thành có tác dụng hỗ trợ đắc lực trong sản xuất, tiêu thụ sản phẩm, dự báo nhu cầu thị trường trong và ngoài nước để sản xuất phù hợp.

Đức Nam