Tháng 7/1974, tôi xuống bãi biển Đồ Sơn, Hải Phòng đưa thư anh Tố Hữu, Bí thư Trung ương Đảng, gửi anh Hoàng Tùng, Tổng Biên tập báo Nhân Dân. Hôm trước, ở Hà Nội, anh Tố Hữu gọi tôi đến thông báo: Ban Bí thư cử tôi đi một số nước từ Tây Âu đến Liên Xô, rồi Trung Quốc để sưa tầm những hình ảnh và hiện vật về Bác Hồ khi người sống và làm việc ở những nước đó.

Cố nhà báo Hồng Hà - Người được Ban Bí thư giao nhiệm vụ đi tìm thước phim về Tết Độc lập ngày 2/9/1945.

Trên cơ sở những tài liệu tìm được, sẽ làm những bộ phim về Bác Hồ ở ba trung tâm chính trị lớn nói trên. Vì tôi đang là cán bộ báo Nhân Dân nên phải xin ý kiến của anh Hoàng Tùng. Trong các biệt thự dưới rừng thông Đồ Sơn, tôi thấy một số cán bộ quân sự cấp cao như Đại tướng Hoàng Văn Thái đang họp với Tổng Bí thư Lê Duẩn. Trong bộn bề công việc chuẩn bị những trận đánh lớn ở chiến trường miền Nam, Trung ương Đảng vẫn lo việc xây dựng những bộ phim tài liệu lớn về Bác Hồ.

Lấy được chữ ký đồng ý của anh Hoàng Tùng, tôi trở về Hà Nội ngay. Anh Tố Hữu trao cho tôi những công hàm của Ban Bí thư Trung ương Đảng ta đóng dấu chữ nổi giới thiệu tôi với các Đảng anh em, để đề nghị giúp đỡ. Đi cùng với tôi sang Tây Âu có đạo diễn Phạm Kỳ Nam và nhà quay phim Như Ái; sang Liên Xô có đạo diễn Bùi Đình Hạc và nhà quay phim Đỗ Duy Hùng. Trước ngày lên đường sang Tây Âu, tôi được anh Trường Chinh gọi đến trụ sở Trung ương Đảng để dặn dò. Anh là Ủy viên Bộ Chính trị, Chủ tịch Ủy ban Thường vụ Quốc hội, phụ trách Ban Nghiên cứu Lịch sử Đảng.

Cùng dự buổi làm việc với anh, có anh Trần Quang Huy, Bộ trưởng Phủ Thủ tướng. Anh Trường Chinh nói chuyện thân mật để tôi hiểu rõ thân thế, sự nghiệp của Bác Hồ, những mốc quan trọng trong 31 năm Bác sống ở nước ngoài, ý nghĩa việc làm những bộ phim tài liệu về Bác Hồ. Sau buổi làm việc, chợt nhớ ra một điều gì đó, anh Trường Chinh nói:

- Cho đến hôm nay, ở nước ta chưa tìm thấy một thước phim nào quay Bác Hồ đọc Tuyên ngôn Độc lập ngày 2/9/1945 ở Quảng trường Ba Đình.

Anh quay sang hỏi anh Trần Quang Huy:

- Ngày 2/9/1945, anh và tôi đều có mặt ở Quảng trường Ba Đình. Anh có thấy ai quay phim hôm đó không?

Anh Trần Quang Huy trả lời không. Anh Trường Chinh bảo tôi:

- Anh ra nước ngoài, nhất là ở Pháp, cố gắng đi tìm những thước phim quay ngày 2/9/1945 ở Hà Nội có Bác Hồ đọc Tuyên ngôn Độc lập. Nếu tìm được, dù phải mất tiền mua thì anh điện ngay về Hà Nội, tốn bao nhiêu tiền Đảng cũng gửi đủ tiền sang cho anh em mua.

Về đến gia đình, tôi đã thấy anh Vũ Kỳ, Viện trưởng Viện Bảo tàng Hồ Chí Minh đang ngồi đợi tôi. Anh niềm nở hỏi công việc chuẩn bị đi công tác của tôi. Anh đặt một gói to trên mặt bàn rồi nói:

- Biết anh sắp lên đường đi tìm tài liệu về Bác Hồ, chúng tôi có chút quà mang đến tặng anh. Đây là những trái lêkima chúng tôi mới hái trong vườn Bác. Giống lêkima do chính tay Bác Hồ trồng đấy!

Đây là một sự động viên lớn đối với tôi trong công việc khó khăn như mò kim đáy biển.

Ở nước Anh

Chúng tôi đến nước Anh. Đồng chí D. Phoman, Ủy viên Bộ Chính trị Đảng Cộng sản Anh, đích thân đưa chúng tôi đi khắp Luân Đôn để tìm phim, tài liệu về Bác Hồ. Đồng chí cùng chúng tôi, trưa về Sứ quán Việt Nam ăn cơm. Bác Hồ đã sống ở Anh từ năm 1913 đến năm 1917. Vụ án chính quyền Anh ở Hồng Kông xử Bác Hồ từ năm 1931 đến năm 1933 diễn ra cả ở Hồng Kông và Luân Đôn. Qua nhiều ngày, chúng tôi chỉ tìm được một số ảnh quý về những nơi Bác Hồ đã ở, trong đó có khách sạn Các-tơn, cùng với một số giấy tờ về vụ án Hồng Kông.

Theo giới thiệu của một số nhà điện ảnh Anh, chúng tôi tìm đến Bảo tàng Chiến tranh Hoàng gia Anh ở đường Lambet, phía Đông Nam Luân Đôn. Nhà bảo tàng nằm trên một đường phố vắng. Ở đây lưu trữ nhiều phim tư liệu. Chúng tôi tra sổ thấy có những thước phim quay về Đông Dương. Có một cuộn phim quay cảnh Nhà hát Lớn Hà Nội treo ảnh Hồ Chủ tịch năm 1945, những cuộc mít tinh của Việt Minh ở Hà Nội. Rồi phim quay Phủ Toàn quyền treo cờ Quốc dân đảng Trung Hoa. Xuất hiện Bác Hồ bước ra thềm Phủ Toàn quyền cùng tướng Hà Ứng Khâm, Tổng Tham mưu trưởng quân đội Tưởng Giới Thạch.

Chúng ta được nhìn kỹ khuôn mặt Bác Hồ sau ngày đọc Tuyên ngôn Độc lập, kiên nghị mà thoải mái. Rồi cảnh hàng vạn nhân dân Hà Nội mang cờ đỏ sao vàng cùng những biểu ngữ “Ủng hộ Chủ tịch Hồ Chí Minh”, “Nước Việt Nam của người Việt Nam” diễu qua trước mặt Hồ Chủ Tịch và Hà Ứng Khâm. Những cánh tay giơ lên, những miệng hô vang, những bước chân rầm rập.

Nhân dịp Hà Ứng Khâm đến Hà Nội kiểm tra quân đội Tưởng Giới Thạch, Bác Hồ có sáng kiến tổ chức cuộc diễu hành của nhân dân Hà Nội gọi là “Chào mừng phái bộ Đồng Minh”, nhưng thực sự là muốn cho Hà Ứng Khâm thấy tận mắt lực lượng hùng hậu của nhân dân Việt Nam đoàn kết chung quanh Chính phủ cách mạng mà quân Tưởng Giới Thạch đang mưu toan lật đổ.

Ở Liên Xô

Viện Lưu trữ phim và ảnh quốc gia Liên Xô đặt ở thành phố Craxnogo, cách Matxcova khoảng 40km. Người vào làm việc trong Viện không được mang túi, cặp, diêm, bật lửa và mọi vật dễ gây cháy nổ. Chúng tôi được sự giới thiệu của Trung ương Đảng Cộng sản Liên Xô, nên Viện cho xem mọi thứ phim của Viện. Chị E.Alêchxăngdrôpna, cán bộ của Viện đã giúp đỡ chúng tôi chu đáo.

Tổng cộng thời gian Bác Hồ ở Liên Xô khoảng 7 năm. Người đã chứng kiến nhiều sự kiện lớn của đất nước vĩ đại này. Chúng tôi đã tìm được ở Liên Xô nhiều tài liệu về Bác Hồ như: Giấy thông hành và Giấy nhập cảnh vào nước Nga năm 1923 của Bác; những ảnh chụp Bác công tác ở cơ quan Quốc tế Cộng sản; những bút tích của Bác khai lý lịch để đi dự các đại hội; rất nhiều thư từ, báo cáo của Bác từ nước ngoài gửi về Quốc tế Cộng sản, những thẻ chứng minh, giấy đi đường, giấy mời đi dự mít tinh, giấy đi dưỡng bệnh; những bài thi và điểm thi của Bác ở Viện Nghiên cứu các vấn đề dân tộc và thuộc địa tại Matxcova… Nhưng chúng tôi phải tìm bằng được những thước phim quay về Bác ở Liên Xô.

Làm việc nhiều ngày ở Viện Lưu trữ phim và ảnh quốc gia Liên Xô, chúng tôi đã xem hơn 10 vạn thước phim về những sự kiện liên quan đến hoạt động của Bác Hồ. Khi xem phải tỉnh táo, mau mắt để tìm hình ảnh Bác Hồ, vì hình ảnh chỉ thoáng hiện ra trong một vài giây đồng hồ.

Lần đầu tiên tại đây, chúng tôi tìm thấy những thước phim quay Nguyễn Ái Quốc, tức Bác Hồ của chúng ta, bước lên diễn đàn phát biểu ý kiến tại Hội nghị lần thứ nhất Quốc tế Nông dân vào hồi 16 giờ 30 phút ngày 13/10/1923 trong cung Anđrâyepxki, Điện Kremli. Bác Hồ mặc sơ mi màu xám, tóc cắt cao, cặp mắt sáng. Rồi cảnh Bác Hồ ngồi trên hàng ghế Đoàn Chủ tịch hội nghị, máy quay từ phía sau lưng Bác, nhưng bỗng Bác quay nghiêng về phía sau, nhìn rõ khuôn mặt của Bác với vầng trán cao.

Chúng tôi cũng tìm thấy ở đây những thước phim quay Bác Hồ tại Đại hội V Quốc tế Cộng sản khai mạc ngày 17/6/1924 trong Điện Kremli. Phim quay Bác Hồ mặc sơ mi trắng, dáng người xương xương, đọc bài phát biểu trước Đại hội về phong trào giải phóng dân tộc.

Sau những buổi kiên trì, chúng tôi lại tìm được những thước phim quay Bác Hồ trong buổi liên hoan của nhân dân Matxcova trên đồi Lugionhichki để chào mừng thành công của Đại hội V Quốc tế Cộng sản. Bác Hồ mặc âu phục, không thắt cà vạt, hòa trong dòng người. Rồi do trời nóng, Bác Hồ cởi áo ngoài, cầm ở tay đi dạo cùng các bạn Liên Xô. Bỗng nhân dân Liên Xô công kênh Bác Hồ, tung người Bác lên cao để hoan hô. Tất cả diễn ra trong khoảng ba, bốn giây với khoảng hơn 1 mét phim.

Ở Pháp

Tới Pháp, chúng tôi mang giấy giới thiệu của Đảng ta đến trụ sở Trung ương Đảng Cộng sản Pháp ở phố Đại tá Phabiên. Đồng chí Rơnê Pichkê, Bí thư Trung ương Đảng, tiếp chúng tôi. Đồng chí cho biết, do chiến tranh, Đảng Pháp không còn giữ được hiện vật, phim ảnh gì về Hồ Chủ Tịch những năm 20 ở Pháp, kể cả Đại hội Tua năm 1920 mà Chủ tịch Hồ Chí Minh dự và tham gia sáng lập Đảng Cộng sản Pháp cũng không có phim. Nhưng đồng chí cho chúng tôi sử dụng một phòng dựng phim trong Xưởng phim UNCTTE của Đảng Cộng sản để làm việc.

Chúng tôi đến kho lưu trữ của Hãng phim Gaumont ở số 1, phố Gabrien, thị xã Gioanhvin, ngoại ô Paris. Ở đây có nhiều phim về Pháp và Đông Dương đầu thế kỷ XX. Tiền bản quyền và nhân sao phim khá đắt. Theo quy định chung ở Pháp, nhân sao phim tài liệu đen trắng quay trong thời điểm từ 1/1/1931 đến 31/12/1945 phải trả 5 phrăng Pháp/ 1 mét phim, cộng 23 phrăng tiền công in tráng/1 mét phim. Đối với các phim tài liệu quay trước ngày 31/12/1921 thì giá gấp đôi, quay trước ngày 31/12/1919 thì giá gấp ba.

Tại đây, chúng tôi đã tìm thấy những thước phim quay Đại hội Tua của Đảng Xã hội Pháp năm 1920 mà Bác Hồ dự. Chúng tôi sao thêm một bản tặng Trung ương Đảng Cộng sản Pháp. Chúng tôi đến nhà họa sỹ Mai Trung Thứ, ở số 16 phố Công Viên, thị xã Văngvơ, ngoại ô Paris. Ông là người quay phim Bác Hồ suốt 4 tháng Người đi thăm Pháp năm 1946. Ông tặng lại chúng tôi toàn bộ số phim đã quay về Bác Hồ, viết giấy giới thiệu chúng tôi đến nhà nha sỹ Huỳnh Phương để lấy phim gửi ở đó. Chúng tôi đem hàng chục hộp sắt đựng phim xếp vào kín một thùng kẽm to.

Theo sự giới thiệu của nhà điện ảnh Giêrôm Canapa, chúng tôi tìm đến nhà ông Gioorrit Iven, ở số 16 phố Xanh Pe, quận 6, Paris. Nhà điện ảnh người Hà Lan này đã sang Việt Nam quay phim, dẫn chúng tôi đến một gia đình người Pháp mà ông quen thân mà theo ông, còn giữ nhiều phim về Đông Dương. Ông chủ nhà xuống hầm lấy ba hộp sắt đựng phim, mỗi hộp để trong túi nilông. Ông nói:

- Đây là những thước phim về Đông Dương, nhưng nội dung phim là gì tôi không biết. Liệu có đáp ứng yêu cầu của các ông không? Tôi tặng các ông chỗ phim này.

Chúng tôi mang ngay phim về Xưởng phim UNCITE, đưa lên bàn dựng phim để xem. Hai hộp phim đầu là phim phong cảnh. Hộp phim thứ ba vừa mở ra thì thấy một đoạn đầu ướt sũng, rữa nát. Bỏ những đoạn phim hỏng đi, xem tiếp thì thấy hiện ra cảnh Hà Nội. Rồi đến cảnh rừng người đứng trên Quảng trường mà chúng tôi nhận ngay ra là Quảng trường Ba Đình. Rồi xuất hiện trên màn hình một đoàn xe ô tô chạy vào quảng trường, có cảnh sát đi xe đạp hộ tống hai bên. Rồi thật bất ngờ, cảnh Bác Hồ xuất hiện trên lễ đài trước quảng trường. Đúng là Bác Hồ đây rồi, đúng là Bác Hồ đang đọc Tuyên ngôn Độc lập…

Chúng tôi ứa lệ vì quá sung sướng rồi ôm chầm lấy nhau trong phòng dựng phim. Chúng tôi lau chùi cẩn thận những thước phim quý, bọc lại rồi phóng xe đưa ngay ra Sứ quán ta ở Paris để gửi ở két sắt. Tôi gửi bức điện mật về cho anh Trường Chinh và anh Tố Hữu: “Chúng tôi đã tìm thấy ở Paris những thước phim quay Bác Hồ đọc Tuyên ngôn Độc lập tại Quảng trường Ba Đình ngày 2/9/1945”.

Hôm sau, chúng tôi mang đến tặng nhà điện ảnh G.Iven và ông chủ nhà cho phim mỗi người một con voi đá mà chúng tôi đã mua ở cửa hàng mỹ nghệ trên phố Tràng Tiền trước ngày lên đường.

Hồng Hà